آلزایمر بخش طبیعی سالمندی نیست/خواب ناکافی از عوامل مؤثر بر بیماری است

فوق تخصص روانپزشکی سالمندان گفت افزایش سن، سابقه خانوادگی، فشار خون، دیابت، اضافه‌وزن، کم‌تحرکی، آسیب‌های مغزی، افسردگی درمان‌نشده و انزوای اجتماعی از جمله عوامل خطر ابتلا به آلزایمر هستند و خواب ناکافی و بی‌کیفیت نیز می‌تواند در روند ایجاد و پیشرفت این بیماری نقش داشته باشد. به گزارش ایسنا، فریبا فغانی در نشست خبری انجمن خیریه پارکینسون و آلزایمر اصفهان به مناسبت روز جهانی آلزایمر اظهار کرد تعداد مبتلایان به آلزایمر در حال افزایش است، زیرا این بیماری عمدتاً در گروه سنی سالمندان اتفاق می‌افتد و از سوی دیگر جمعیت سالمندان نیز در حال افزایش است. یکی از باورهای غلطی که در بسیاری از خانواده‌ها دیده می‌شود این است که تصور می‌کنند آلزایمر و فراموشی‌های فرد مبتلا بخشی طبیعی از سالمندی است؛ اما افزایش سن تنها یک فاکتور خطر است و آلزایمر بخش طبیعی سالمندی نیست. وی درباره سیر بیماری توضیح داد آلزایمر یک بیماری پیشرونده است، یعنی از آغاز علائم تا مراحل انتهایی بیمار نشانه‌های متفاوتی را تجربه می‌کند. در مراحل اولیه ممکن است فرد دچار فراموشی‌های خفیف شود، گاهی مسیرهای کم‌آشنا را گم کند، در انجام امور مالی مشکل داشته باشد یا نام افراد را فراموش کند. در مرحله متوسط علائم به‌شکل قابل توجهی تشدید می‌شود و مشکلات تنها به بیمار محدود نمی‌شود؛ فرد حتی مسیرهای آشنا را گم می‌کند، نام نزدیکانش را به خاطر نمی‌آورد و برای امور روزمره به کمک نیاز دارد. علائم روانپزشکی مانند بی‌قراری، کم‌حرف شدن، پرخاشگری، توهم و بدبینی نسبت به اطرافیان نیز در این مرحله دیده می‌شود و همین موضوع نگهداری از فرد سالمند را برای خانواده دشوار می‌کند. با شدیدتر شدن بیماری، میزان وابستگی بیمار به مراقب افزایش می‌یابد و در مراحل انتهایی ممکن است فرد توانایی حرکت خود را از دست بدهد. این روانپزشک با اشاره به آسیب تدریجی سلول‌های عصبی گفت در آلزایمر پروتئین‌هایی در داخل و خارج سلول‌ها ایجاد و رسوب می‌کنند؛ نتیجه این رسوب‌ها ابتدا اختلال در انتقال پیام‌های عصبی میان سلول‌های عصبی است و سلولی که نتواند پیام را منتقل کند به‌تدریج از بین می‌رود و در ادامه بافت مغز آسیب دیده و کوچک می‌شود که به آن آتروفی گفته می‌شود. به گفته وی، یکی از عواملی که اهمیت زیادی در پاکسازی این رسوبات دارد خواب کافی و باکیفیت است؛ در افرادی که خواب مناسبی ندارند یا دچار وقفه تنفسی هنگام خواب هستند، پاکسازی این رسوبات از بافت مغز که باید در زمان خواب انجام شود به‌درستی صورت نمی‌گیرد. نکته مهم این است که اگر وقفه تنفسی هنگام خواب زود تشخیص داده شود، در بسیاری از موارد می‌توان این اختلال را درمان کرد. فغانی افزود زمانی که علائم آلزایمر به‌شکل بالینی ظاهر می‌شود، تغییرات مربوط به بیماری ممکن است از ۱۵ تا ۲۰ سال قبل آغاز شده باشد؛ بنابراین پاتولوژی بیماری از علائم بالینی آن بسیار جلوتر است. به‌طور کلی حداقل شش و حداکثر ۹ ساعت خواب توصیه می‌شود، خواب بیش از اندازه نیز لزوماً مفید نیست و بهتر است خواب افراد از قبل از نیمه‌شب آغاز شود و بازه حدود ۱۱ شب تا ۳ یا ۴ صبح از دست نرود. وی درباره درمان گفت آلزایمر دو بخش اصلی دارد؛ یک بخش مربوط به درمان مشکلات حافظه و بخش دیگر مربوط به کنترل علائم رفتاری. داروهای موجود بیشتر می‌توانند عملکرد شناختی، حافظه و برخی علائم را تا حدودی کنترل کنند، اما درمانی که بتواند به‌طور کامل جلوی رسوب این پروتئین‌ها را بگیرد در اختیار نیست. بخش مداخلات غیردارویی کمتر شناخته شده است، در حالی که اگر جامعه و خانواده از مراقبین حمایت کنند، می‌تواند تأثیر زیادی در روند مراقبت داشته باشد. این فوق تخصص روانپزشکی سالمندان درباره تشخیص نیز توضیح داد پزشک ابتدا بر اساس شرح حال، معاینه و ارزیابی‌های بالینی به بیماری شک می‌کند و سپس آزمایش‌های لازم انجام می‌شود؛ در درجه اول باید علل برگشت‌پذیری که می‌توانند باعث اختلال حافظه شوند مانند کم‌کاری تیروئید یا کمبود برخی ویتامین‌ها بررسی شوند. سی‌تی‌اسکن و ام‌آر‌آی می‌توانند به ارزیابی کمک کنند اما به‌تنهایی تشخیص قطعی آلزایمر محسوب نمی‌شوند و امروزه از نشانگرهای زیستی و در برخی مراکز از نمونه‌گیری مایع مغزی-نخاعی و روش‌های تصویربرداری هسته‌ای برای بررسی نشانگرها استفاده می‌شود. وی در پایان با اشاره به نقش سبک زندگی در پیشگیری تأکید کرد کنترل قند خون، جلوگیری از افزایش چربی خون و کنترل فشار خون اهمیت زیادی دارد و فعالیت فیزیکی و ذهنی مناسب، مقابله با افسردگی سالمندان، اصلاح کاهش شنوایی با وسایل کمک‌شنوایی، پیشگیری از ضربه‌های سر و پرهیز از مصرف بی‌رویه داروهای خواب‌آور بدون تجویز پزشک از عوامل مهم حفظ سلامت شناختی در سالمندی است. به گفته وی مفهوم «ذخیره شناختی» نیز توضیح می‌دهد چرا دو فرد با شرایط مشابه در تصویربرداری، علائم متفاوتی نشان می‌دهند؛ فردی که تحصیلات بیشتر، زبان‌های مختلف و مهارت‌های بیشتری کسب کرده ممکن است ذخیره شناختی بالاتری داشته باشد و از این رو آموزش و یادگیری مهارت‌ها از سنین پایین در سلامت شناختی دوران سالمندی مؤثر است.