این دیگر تحریم علمی نیست، جنگ علمی است

به گزارش فانا، شاهین آخوندزاده، معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، در یادداشتی نوشت: «این دیگر تحریم علمی نیست، جنگ علمی است.» وی در این یادداشت با اشاره به تجربه شخصی خود در ارسال مقاله به یک مجله علمی بین‌المللی، محدودیت‌های تازه اعمال‌شده علیه پژوهشگران ایرانی را تشریح کرد. آخوندزاده نوشت: برای مجله نوروسایکوبایولوژی (Neuropsychobiology) مقاله‌ای آماده ارسال کردم اما به محض آغاز ارسال مقاله، با صفحه‌ای مواجه شدم که ایرانی‌ها و چند کشور دیگر به دلیل تحریم حتی نمی‌توانند از این داشبورد به این مجله مقاله ارسال کنند. وی با لحنی انتقادی افزود: «این هم دنیای آزاد علمی آمریکا و جدایی علم از سیاست!» این تجربه بخشی از موج فزاینده محدودیت‌هایی است که پژوهشگران ایرانی در سال‌های اخیر با آن مواجه‌اند؛ از ممانعت در ارسال مقاله به مجلات معتبر بین‌المللی و محدودیت دسترسی به پایگاه‌های داده علمی گرفته تا لغو همکاری‌های علمی و ممانعت از حضور در کنفرانس‌های دانشگاهی. سیاست‌های تحریمی در حوزه دانشگاهی در حالی تشدید شده که جامعه علمی ایران در دهه‌های اخیر رشد چشمگیری در تولید علم و انتشار مقاله داشته است. معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با این یادداشت نشان داد که محدودیت‌های علمی دیگر به حوزه‌های فناوری‌های حساس محدود نمی‌شود و حتی علوم پایه و پزشکی را نیز دربرگرفته است؛ موضوعی که آینده همکاری‌های علمی بین‌المللی و امکان بهره‌مندی پژوهشگران ایرانی از دانش جهانی را با چالش جدی روبه‌رو می‌کند. تحریم‌های علمی علیه ایران سابقه‌ای طولانی دارد، اما در سال‌های اخیر دامنه آن به‌گونه‌ای گسترش یافته که پژوهشگران ایرانی را در تعاملات روزمره علمی نیز با مانع مواجه می‌کند؛ از محدودیت در استفاده از ابزارهای تحلیلی و سامانه‌های اشتراک مقاله تا ممانعت از انتشار در برخی مجلات و پایگاه‌های داده بین‌المللی. این محدودیت‌ها برخلاف ادعای جدایی علم از سیاست، مستقیماً در بستر سیاست‌های بین‌المللی شکل می‌گیرند.\n\nسامانه ارسال مقاله مجله نوروسایکوبایولوژی یکی از نمونه‌های تازه است که به‌صورت خودکار اجازه ثبت و ارسال مقاله را برای پژوهشگران ایرانی و چند کشور دیگر مسدود کرده است. چنین سازوکارهایی حتی پژوهشگرانی را که مقاله‌ای کامل و آماده داوری دارند، در نخستین گام ارسال متوقف می‌کند و عملاً امکان مشارکت در تولید دانش جهانی را از آن‌ها سلب می‌کند.\n\nواکنش معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت به این تجربه، بازتاب نگرانی گسترده جامعه علمی کشور است؛ جامعه‌ای که در دهه‌های گذشته رشد قابل توجهی در کمیت و کیفیت تولیدات علمی داشته است. محدودیت‌های تازه می‌توانند همکاری‌های علمی بین‌المللی، امکان تحصیل پژوهشگران جوان و تبادل دانش در علوم پزشکی را با چالش‌های جدی مواجه کند و مسیر پرورش نسل جدید محققان ایرانی را تحت تأثیر قرار دهد. جامعه علمی ایران سال‌هاست نشان داده است که با اتکا به توان داخلی می‌تواند از این موانع عبور کند، اما هزینه این مسیر برای علم و سلامت کشور روزبه‌روز سنگین‌تر می‌شود.