پژوهش | ارتباط قهوه کافئین‌دار با کاهش خطر زوال عقل

یک مطالعه بلندمدت روی بزرگسالان آمریکایی نشان می‌دهد مصرف منظم «قهوه کافئین‌دار» با کاهش چشمگیر خطر ابتلا به زوال عقل و عملکرد شناختی بهتر در دوران سالمندی ارتباط دارد؛ ارتباطی که مستقل از خطر ژنتیکی افراد گزارش شده است. این پژوهش در نشریه JAMA منتشر شده و یکی از بزرگ‌ترین و طولانی‌ترین بررسی‌ها در این حوزه به شمار می‌رود. بر اساس این یافته‌ها، مصرف روزانه دو تا سه فنجان قهوه کافئین‌دار با مطلوب‌ترین پیامدها از نظر خطر زوال عقل و عملکرد شناختی همراه بود. همچنین میزان ابتلا به زوال عقل در مصرف‌کنندگان قهوه کمتر از افرادی گزارش شد که به‌ندرت یا هرگز قهوه نمی‌نوشیدند. با این حال، مصرف بیش از این میزان لزوماً با فواید بیشتری همراه نبود و شواهدی از محافظت بیشتر در برابر زوال عقل با افزایش مصرف قهوه فراتر از محدوده یادشده به دست نیامد. دوره پیگیری این پژوهش تا ۴۳ سال بود و تأثیر عادت‌های مصرف قهوه بر سلامت مغز در بلندمدت را ارزیابی کرد. این مطالعه کوهورت آینده‌نگر شامل ۱۳۱ هزار و ۸۲۱ شرکت‌کننده از دو گروه بود: ۸۶ هزار و ۶۰۶ زن از مطالعه سلامت پرستاران (NHS – Nurses' Health Study) با داده‌های سال‌های ۱۹۸۰ تا ۲۰۲۳ و ۴۵ هزار و ۲۱۵ مرد از مطالعه پیگیری متخصصان سلامت (HPFS – Health Professionals Follow-up Study) با داده‌های سال‌های ۱۹۸۶ تا ۲۰۲۳. همه شرکت‌کنندگان در آغاز مطالعه سرطان، بیماری پارکینسون یا زوال عقل نداشتند. میانگین سن در آغاز مطالعه در گروه NHS برابر ۴۶.۲ سال (انحراف معیار ۷.۲) و در گروه HPFS برابر ۵۳.۸ سال (انحراف معیار ۹.۷) بود و ۶۵.۷ درصد شرکت‌کنندگان زن بودند. در طول دوره پیگیری که تا ۴۳ سال (میانگین ۳۶.۸ سال و دامنه میان‌چارکی ۲۸ تا ۴۲ سال) ادامه داشت و در مجموع ۴ میلیون و ۳۲۷ هزار و ۸۵۱ نفر-سال پیگیری را در بر گرفت، ۱۱ هزار و ۳۳ مورد زوال عقل رخ‌داده ثبت شد؛ ۷ هزار و ۹۷۵ مورد در گروه NHS و ۳ هزار و ۵۸ مورد در گروه HPFS. در تحلیل ترکیبی دو گروه، بروز زوال عقل در پایین‌ترین چارک مصرف قهوه کافئین‌دار ۳۳۰ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر-سال، در چارک دوم ۲۹۸ مورد، در چارک سوم ۲۲۹ مورد و در بالاترین چارک ۱۴۱ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر-سال بود. در تحلیل‌های تعدیل‌شده برای متغیرهای مخدوش‌کننده، مصرف بالاتر قهوه کافئین‌دار با خطر کمتر زوال عقل همراه بود. در مقایسه با چارک اول (کمترین مصرف)، نسبت خطر (HR – Hazard Ratio) ترکیبی برای زوال عقل در چارک دوم ۰.۹۸ (فاصله اطمینان ۹۵ درصد: ۰.۹۳ تا ۱.۰۴)، در چارک سوم ۰.۸۱ (۰.۷۸ تا ۰.۸۵) و در چارک چهارم ۰.۸۲ (۰.۷۶ تا ۰.۸۹) بود. به عبارت دیگر، افرادی که در بالاترین گروه مصرف قهوه کافئین‌دار قرار داشتند، حدود ۱۸ درصد خطر کمتر زوال عقل داشتند. یافته‌های مربوط به پیامدهای ثانویه نیز این تصویر را تقویت می‌کند. شیوع «افت شناختی ذهنی» (Subjective Cognitive Decline) در بالاترین چارک مصرف قهوه کافئین‌دار ۷.۸ درصد در مقابل ۹.۵ درصد در کمترین چارک بود؛ نسبت شیوع ۰.۸۵ (فاصله اطمینان ۹۵ درصد: ۰.۷۸ تا ۰.۹۳). افت شناختی ذهنی با یک پرسش‌نامه با دامنه نمره صفر تا ۷ سنجیده شد و نمره ۳ یا بالاتر به‌عنوان مورد افت شناختی در نظر گرفته شد. در گروه NHS، مصرف بالاتر قهوه کافئین‌دار با عملکرد شناختی عینی به‌طور متوسط بهتر همراه بود. در مقایسه با افراد چارک اول، افراد چارک چهارم میانگین نمره بالاتری در آزمون تلفنی وضعیت شناختی (TICS – Telephone Interview for Cognitive Status) داشتند؛ اختلاف میانگین ۰.۱۱ (فاصله اطمینان ۹۵ درصد: ۰.۰۱ تا ۰.۲۱). نمره کلی شناخت نیز در بالاترین چارک میانگین ۰.۰۲ واحد بالاتر بود (فاصله اطمینان ۹۵ درصد: منفی ۰.۰۱ تا ۰.۰۴)، اما این ارتباط از نظر آماری معنادار نبود (P = 0.06). این اختلاف‌ها در سطح جمعیت کوچک هستند و پژوهشگران تأکید کرده‌اند که نباید آن‌ها را به‌عنوان بهبود بالینی قابل تشخیص برای یک فرد تفسیر کرد. مصرف بالاتر چای نیز ارتباط‌های مشابهی با این پیامدهای شناختی نشان داد، در حالی که مصرف قهوه بدون کافئین با خطر کمتر زوال عقل یا عملکرد شناختی بهتر مرتبط نبود. این تفاوت میان قهوه کافئین‌دار و بدون کافئین، این فرضیه را مطرح می‌کند که کافئین ممکن است عامل فعال در ایجاد این اثرات محافظت‌کننده عصبی باشد، هرچند برای تأیید قطعی عامل مسئول و مکانیسم آن به پژوهش بیشتری نیاز است. تحلیل دوز-پاسخ، ارتباط معکوس غیرخطی میان سطح مصرف قهوه کافئین‌دار، چای یا کافئین و خطر زوال عقل را نشان داد. به‌طور مشخص، مصرف حدود دو تا سه فنجان قهوه کافئین‌دار در روز، یا یک تا دو فنجان چای در روز، یا حدود ۳۰۰ میلی‌گرم کافئین در روز با کمترین خطر زوال عقل در مقایسه با عدم مصرف همراه بود و در سطوح مصرف بالاتر، تفاوت بیشتری مشاهده نشد. الگوهای غیرخطی مشابهی برای افت شناختی ذهنی و عملکرد شناختی عینی نیز دیده شد که این تصور را تقویت می‌کند که مصرف روزانه دو تا سه فنجان قهوه کافئین‌دار (حدود ۳۰۰ میلی‌گرم کافئین) با شناخت بهینه همراه است. در تحلیل دوز-پاسخ، مصرف قهوه بدون کافئین به‌طور معنادار با خطر کمتر زوال عقل یا عملکرد شناختی بهتر مرتبط نبود. این ارتباط‌ها مستقل از استعداد ژنتیکی، از جمله ژنوتیپ APOE4 و امتیاز خطر چندژنی آلزایمر (AD PRS)، و همچنین مستقل از عوامل خطر عمده زوال عقل و افت شناختی بودند و در دو گروه مستقل نیز سازگار باقی ماندند. پژوهشگران همچنین به محدودیت‌های مطالعه اشاره کرده‌اند: احتمال علیت معکوس به‌طور کامل رد نمی‌شود، زیرا تغییرات شناختی زودهنگام یا پیش‌درآمد ممکن است الگوهای مصرف نوشیدنی یا دقت گزارش‌دهی رژیم غذایی را تحت تأثیر قرار دهد؛ هرچند با حذف افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن عمده در آغاز و انجام تحلیل‌های حساسیت متعدد، از جمله تحلیل‌های با تأخیر زمانی، تلاش شده این نگرانی کاهش یابد. محدودیت دیگر، احتمال مخدوش‌شدگی باقی‌مانده ناشی از عوامل اندازه‌گیری‌نشده است، حتی پس از تعدیل برای طیف گسترده‌ای از متغیرها و مصرف داروها. همچنین چون این یک مطالعه مشاهده‌ای است، ارتباط‌های مشاهده‌شده نمی‌توانند علیت را اثبات کنند. آزمون شناختی عینی نیز تنها در گروه NHS در دسترس بود و امکان تکرار مستقل آن نتایج محدود است. با این حال، پژوهشگران نتیجه گرفته‌اند که مصرف بیشتر قهوه و چای کافئین‌دار با خطر کمتر زوال عقل و عملکرد شناختی اندکی بهتر همراه است و بارزترین ارتباط در سطوح مصرف متوسط مشاهده می‌شود.