قصه‌گویی؛ «واکسن روانی» کودک در عصر هوش مصنوعی

تهران- ایرنا- رئیس انجمن هنردرمانی ایران، روان‌شناس و مدرس دانشگاه، با اشاره به نگرانی والدین از هجوم محتوای دیجیتال به حریم قصه‌گویی گفت: جایگزینی قصه‌های سنتی با محتوای دیجیتال قطعاً آسیب‌زا است؛ هرچند این آسیب جبران‌ناپذیر نیست، اما قصه‌گویی در عصر فناوری نه تنها بی‌اثر نیست، بلکه ضرورتی برای حفظ سلامت روان کودک است. مهدیه‌سادات شاهمرادی روز سه‌شنبه در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا افزود: قصه، کودک را به یک سازنده تبدیل می‌کند اما محتوای سریع دیجیتال او را در جایگاه یک مصرف‌کننده قرار می‌دهد؛ در قصه‌گویی، ذهن کودک ناچار است تصاویر، صداها و شخصیت‌ها را در درون خود خلق کند و این همان تمرین اصلی تخیل است، در حالی که در بازی‌های دیجیتال، همه‌چیز از پیش آماده است و کودک تنها واکنش نشان می‌دهد. شاهمرادی با تأکید بر اینکه قصه‌گویی امروز ضروری‌تر از گذشته شده است، ادامه داد: هوش مصنوعی شاید بتواند متن تولید کند اما هرگز نمی‌تواند جای نگاه گرم والد، لحن آشنا، لمس دست کودک و مکث‌های معنادار را بگیرد. در واقع، آنچه در نهایت درمان‌گر است، خود قصه نیست، بلکه رابطه‌ای است که در بستر آن میان والد و کودک شکل می‌گیرد. این مدرس دانشگاه در ادامه به کاربرد قصه‌درمانی به عنوان یک جلسه روان‌درمانی خانگی پرداخت و تصریح کرد: یکی از مؤثرترین تکنیک‌های هنردرمانی، استفاده از قصه‌گویی برای حل ترس‌ها یا پرخاشگری است. وقتی کودک در قالب داستان با شخصیتی هم‌سان خود مواجه می‌شود که ترس یا خشم مشابهی را تجربه می‌کند، احساس تنهایی‌اش کاهش می‌یابد و می‌تواند از یک «فاصله امن» به مشکل خود نگاه کند. وی در تشریح روش اجرایی این تکنیک توضیح داد: برای کودکی که از تاریکی می‌ترسد، می‌توان قصه‌ای گفت که قهرمانش در تاریکی با موجودی مهربان روبرو می‌شود؛ سپس والد باید کودک را در ادامه داستان شریک کند و از او بپرسد «به نظرت قهرمان ما حالا چه کار کند؟». شاهمرادی این پرسش را تکنیک فرافکنی خواند و افزود که کودک با این روش، راه‌حل درونی خود را از زبان شخصیت داستان بیان می‌کند و آن را به کار می‌بندد. روان‌شناس و مدرس دانشگاه با اشاره به اشتباهات رایج والدین در قصه‌گویی که منجر به قطع ارتباط عاطفی با کودک می‌شود، اظهار کرد: بزرگ‌ترین اشتباه، تبدیل قصه به یک وظیفه است؛ والدینی که خسته هستند و قصه را با عجله، بدون مکث و ارتباط چشمی می‌خوانند، ناخواسته باعث می‌شوند قصه به صدای پس‌زمینه تبدیل شود. اشتباه دوم، قطع کردن خلاقیت کودک است؛ وقتی کودک وسط قصه سؤالی می‌پرسد و والد می‌گوید ساکت باش بگذار تمامش کنم، لحظه طلایی درمان از دست رفته است. اشتباه سوم نیز نصیحت‌درمانی است؛ اگر هر قصه به «پس ببین باید مؤدب باشی» ختم شود، کودک آن را ابزاری برای سرزنش می‌بیند و از آن فراری می‌شود. شاهمرادی در ادامه «۱۵ دقیقه طلایی» را به عنوان نسخه‌ای برای واکسیناسیون روانی والدین پرمشغله تجویز کرد و گفت: این نسخه سه ویژگی ساده دارد؛ نخست حضور کامل، ۱۵ دقیقه بدون گوشی و دغدغه‌های کاری؛ دوم قصه شخصی‌سازی‌شده، داستانی که قهرمانش شبیه خود کودک است و موقعیتی از زندگی روزمره‌اش را بازتاب می‌دهد؛ و سوم پایان‌بندی امن و امیدبخش که کودک بداند حتی وقتی اشتباه می‌کند، دوست‌داشتنی است. این روان‌شناس در پایان به مرز میان قصه‌گویی خانگی و روان‌درمانی تخصصی اشاره کرد و گفت: قصه‌گویی خانگی یک ابزار پیشگیرانه است نه جایگزین درمان؛ اگر کودک نشانه‌هایی مانند ترس‌های شدید و پایدار، پرخاشگری مداوم، انزوا، افت تحصیلی، شب‌ادراری یا خودآزاری دارد، والدین باید حتماً به هنردرمانگر یا روان‌شناس کودک مراجعه کنند.