انجمن تنفسی اروپا خواستار سیاست‌های پایان همه‌گیری تنباکو شد

انجمن تنفسی اروپا (ERS، European Respiratory Society) توصیه می‌کند کشورهای اروپایی گام‌هایی برای معرفی سیاست‌های متمرکز بر پایان دادن به همه‌گیری تنباکو (tobacco endgame) بردارند. این بیانیه که در مجله تنفسی اروپا (Eur Respir J 2026;68(2):2601013) منتشر شده است، وابستگی به تنباکو را همچنان یکی از مهم‌ترین علل قابل‌پیشگیری مرگ زودرس و ناتوانی می‌داند؛ عادتی که هر سال 700000 نفر را در اروپا و بیش از 8 میلیون نفر را در سراسر جهان می‌کشد. استعمال دخانیات و قرار گرفتن در معرض دود دست‌دوم همچنین سالانه حدود 2 تریلیون دلار از طریق از دست رفتن بهره‌وری و هزینه‌های مستقیم مقابله با آسیب‌های تنباکو به اقتصاد جهانی زیان می‌زند و چرخه عمر محصولات تنباکو آسیب‌های زیست‌محیطی چشمگیری نیز به بار می‌آورد. کنوانسیون چارچوبی کنترل تنباکو سازمان جهانی بهداشت (WHO FCTC، 2005) با هدف حفاظت از «نسل‌های کنونی و آینده در برابر پیامدهای ویرانگر بهداشتی، اجتماعی، زیست‌محیطی و اقتصادی مصرف تنباکو و مواجهه با دود آن» شکل گرفت. کنترل تنباکو در پی کاهش و در نهایت حذف آسیب‌های مصرف تنباکو از طریق رسیدن به نقطه پایان تنباکو است؛ وضعیتی که در آن شروع مصرف به نزدیک صفر کاهش می‌یابد، ترک در میان مصرف‌کنندگان فعلی به بیشترین حد می‌رسد و توجیه تجاری صنعت تنباکو از میان می‌رود. نرخ مصرف دخانیات در اروپا متفاوت است و علت اصلی آن تفاوت در اجرای اقدامات «MPOWER» کنوانسیون است؛ بسته‌ای که پایش مصرف تنباکو و سیاست‌های پیشگیری، حفاظت مردم در برابر دود، ارائه کمک برای ترک، هشدار درباره خطرها، اجرای ممنوعیت تبلیغ و ترویج و حمایت مالی، و افزایش مالیات را در بر می‌گیرد. حتی اجرای کامل MPOWER یک کف محسوب می‌شود نه سقف؛ و کنفرانس اعضای WHO FCTC در نوامبر 2025 صریحاً از اعضا خواست «اقدامات آینده‌نگر» را بررسی کنند. در تعریف هدف پایان تنباکو، رویکردهای endgame گام‌های مشخصی را برای رساندن مصرف دخانیات به سطحی پایین در تاریخی معین می‌طلبند. در اتحادیه اروپا، برنامه «شکست سرطان اروپا» در سال 2021 هدفی تعیین کرد که تا سال 2040 کمتر از 5 درصد جمعیت اتحادیه اروپا تنباکو مصرف کنند و «نسل بدون تنباکو» شکل بگیرد. این هدف که در حوزه‌های قضایی متعددی پذیرفته شده است، نقطه‌ای را نشان می‌دهد که مدل کنونی صنعت تنباکو دیگر از نظر تجاری پایدار نمی‌ماند و با شیوع جهانی مصرف مواد مخدر غیرقانونی قابل مقایسه است. از منظری گسترده‌تر، endgame باید رسیدن به آستانه شیوع مشخص نه‌فقط در کل جمعیت، بلکه در همه گروه‌های اجتماعی تعریف شود؛ زیرا با نگاه به آینده، گروه‌های ثروتمندتر احتمالاً سال‌ها پیش از محروم‌ترین گروه‌ها به این نقطه می‌رسند و همین امر تعیین هدف یکسان برای همه زیرگروه‌های جمعیتی را به مسئله‌ای از منظر عدالت اجتماعی تبدیل می‌کند. در میان کشورهای اروپایی، اقدام مشترک کنترل تنباکو 2 (Joint Action on Tobacco Control 2) اهداف ملی پایان تنباکو را در میان کشورهای عضو اتحادیه اروپا شناسایی کرده است؛ هفت کشور بلژیک، فنلاند، فرانسه، ایرلند، هلند، اسلوونی و سوئد چنین اهدافی را رسماً پذیرفته‌اند و بریتانیا نیز به آن‌ها پیوسته است. در دیگر کشورهای عضو، اهداف endgame هنوز آرمانی و نه تصریح‌شده در قانون باقی مانده است. سیاست‌های متمرکز بر پایان تنباکو می‌توانند نسخه‌های جامع‌تر یا سخت‌گیرانه‌تر اقدامات متعارف کنترل تنباکو و همچنین راهبردهای تازه‌ای باشند که جهشی در سیاست‌گذاری به شمار می‌آیند. گروه کارشناسی سازمان جهانی بهداشت در گزارشی درباره «اقدامات آینده‌نگر» پیش از کنفرانس اعضای WHO FCTC در 2025، 16 اقدام را در چهار محور عرضه تنباکو، ساختار نهادی و بازار، محصول، و مصرف‌کننده فهرست کرد. در این میان، سیاست محدودکردن فروش تنباکو بر پایه سال تولد، که با عنوان ممنوعیت فروش نسلی شناخته می‌شود، در سال‌های اخیر بیشترین توجه را جلب کرده است؛ این سیاست یک تاریخ تولد را نقطه برش قرار می‌دهد و پس از آن فروش محصولات تنباکو به آن فرد همیشه غیرقانونی خواهد بود. جمهوری مالدیو نخستین کشوری بود که آن را اجرا کرد و خرید، فروش یا استفاده قانونی از محصولات تنباکو را برای همه متولدین اول ژانویه 2007 به بعد ممنوع کرد؛ بریتانیا نیز به‌تازگی قانونی تصویب کرده است که برای متولدین اول ژانویه 2009 به بعد اعمال می‌شود. نظرسنجی‌ها در بریتانیا، نیوزیلند و آمریکا نشان می‌دهد اکثریت قوی از اقداماتی مانند تعیین حد بسیار پایین نیکوتین برای سیگار و اجرای ممنوعیت فروش نسلی حمایت می‌کنند. مطالعاتی در اتحادیه اروپا، ایرلند، ایتالیا، دانمارک و بریتانیا نیز تأیید گسترده برای افزایش سن قانونی فروش تنباکو، اجرای ممنوعیت فروش نسلی و مداخلات ساختاری هدف‌گیرنده عرضه و استانداردهای محصول را نشان می‌دهد. در همین حال، بررسی‌های حقوقی انجام‌شده در اتحادیه اروپا نشان داده تصمیم‌گیری درباره ممنوعیت فروش نسلی در صلاحیت کشورهای عضو قرار دارد. در جمع‌بندی، ERS تأکید می‌کند بدون اقدام مؤثر، همه‌گیری تنباکو در دهه‌های آینده جان ده‌ها میلیون نفر را در اروپا خواهد گرفت و به اقتصاد و محیط آسیب خواهد زد؛ بنابراین جهشی در سیاست‌گذاری لازم است تا این همه‌گیری پایان یابد. ERS از کشورهای اروپایی می‌خواهد هدف‌های پایان تنباکو را مشخص، قابل سنجش، دست‌یافتنی، مرتبط و زمان‌بندی‌شده (SMART) تدوین کنند، آن‌ها را در قوانین ملی بگنجانند و رویکردی پیوسته و نظام‌مند را تضمین کنند. این انجمن همچنین کشورها را به تسریع اجرای جامع اقدامات نجات‌بخش کنترل تنباکو در بسته MPOWER، به‌ویژه اقدامات کاهش قدرت خرید تنباکو و تقویت حفاظت از کودکان، تشویق می‌کند.