ساخت ۴ نانوداروی پیشرفته ایرانی؛ از سرطان خون تا عفونت حاد

فناوران ایرانی با تجاری‌سازی چهار نانوداروی پیشرفته، تجهیزات بالینی و کیت‌های غربالگری، گامی بلند در خوداتکایی نظام سلامت، کاهش عوارض درمان و تثبیت قیمت خدمات درمانی برداشته‌اند. این دستاورد در چارچوب سند ملی توسعه علوم و فناوری نانو و رویکرد نوآوری مأموریت‌گرا محقق شده است؛ رویکردی که توانمندی‌های نانو را در خدمت حل چالش‌های اولویت‌دار کشور از جمله سلامت قرار می‌دهد. بر پایه آمارنامه رسمی دارویی کشور، داروهای میدوستائورین، آمورولفین، آهن تزریقی بیماران CKD، آمفوتریسین B لیپوزومال و رادیوداروی FAP در بازه چهارساله ارزبری سنگینی افزون بر ۴۰۰ میلیون دلار را به نظام سلامت تحمیل کرده بودند؛ اکنون با ورود پلتفرم‌های بومی، عمده این ارزبری کاهش می‌یابد. آمفوتریسین B لیپوزومال استاندارد طلایی و داروی خط اول عفونت‌های قارچی تهاجمی و کشنده نظیر موکورمیکوزیس (قارچ سیاه)، آسپرژیلوزیس ریوی و کاندیدیازیس پیشرفته است؛ عفونت‌هایی که جان بیماران مبتلا به نقص ایمنی، افراد تحت شیمی‌درمانی و گیرندگان پیوند مغز استخوان را تهدید می‌کند. مولکول کلاسیک این دارو تمایل شدیدی به پیوند با کلسترول سلول‌های کلیه دارد و به نارسایی حاد کلیوی منجر می‌شد؛ فناوران نانوی کشور آن را درون وزیکول‌های فسفولیپیدی زیر ۱۰۰ نانومتر محصور کرده‌اند تا بدون آسیب به لوله‌های کلیوی، ارگوسترول دیواره سلول قارچی را هدف بگیرد. هر ویال نمونه خارجی این دارو ۳۴۰ دلار ارز می‌برد و نسخه داخلی حدود یک میلیون و ۱۰۰ هزار تومان عرضه می‌شود. میدوستائورین که نمونه وارداتی آن با نام تجاری رایدپت شناخته می‌شود، مهارکننده چندمنظوره تیروزین کیناز است که جهش‌های FLT۳ و گیرنده‌های KIT را در سلول‌های بدخیم مهار می‌کند؛ جهش‌هایی که عامل اصلی لوکمی حاد میلوئیدی (AML) و ماستوسیتوز پیشرفته سیستمیک به شمار می‌روند. نانوکمپلکس آهن تزریقی بر پایه فریک کربوکسی‌مالتوز نیز کم‌خونی فقر آهن بیماران مبتلا به نارسایی مزمن کلیوی را هدف می‌گیرد؛ ساختار هسته-پوسته کلوئیدی آن از رهایش ناگهانی آهن در عروق جلوگیری می‌کند و تزریق دوزهای ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ میلی‌گرم را در بازه ۱۵ تا ۳۰ دقیقه ممکن می‌سازد. نمونه وارداتی این دارو ۲۲۰ دلار قیمت دارد و نسخه ساخت داخل با یک میلیون و ۷۰۰ هزار تومان عرضه شده است. آمورولفین با فرمولاسیون درون فیلم پلیمری نانوساختار بر مانع کراتینی ناخن غلبه می‌کند و نفوذ عمقی ماده مؤثره همراه با رهایش آهسته را ممکن می‌سازد؛ برند خارجی این دارو (لوسریل فرانسه) حدود ۳۵ دلار بود و محصول بومی با حدود یک‌هفتم آن قیمت در فهرست رسمی دارویی کشور قرار گرفته است. سیلر دندانی، چسب‌های پیشرفته نانویی دندان، بلوک‌های زیرکونیا و سوزن‌های بای‌پولار نانویی نیز تجاری‌سازی شده‌اند. کیت‌های تشخیصی CEA و AFP غربالگری و پایش عود تومورهای گوارشی و کبدی را سریع‌تر و ارزان‌تر ممکن کرده‌اند. قرص‌های آنتی‌بیوگرام مبتنی بر نانوذرات نیز چرخه شناسایی گونه‌های عفونی و سویه‌های مقاوم باکتریایی را از چندین روز به ساعاتی کوتاه می‌کنند و انتخاب پروتکل آنتی‌بیوتیکی دقیق را از نخستین ساعات برای تیم درمان میسر می‌سازند.