سازمان FDA | تأیید ژن‌درمانی Itvisma برای بیماران SMA بالای دو سال

سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA – U.S. Food and Drug Administration) ژن‌درمانی جدید شرکت Novartis (نوارتیس) با نام Itvisma (ایتویسما) و نام علمی onasemnogene abeparvovec-brve را برای درمان بیماران دو ساله و بالاتر مبتلا به آتروفی عضلانی نخاعی (SMA – Spinal Muscular Atrophy) که دارای جهش تأییدشده در ژن SMN1 هستند، تأیید کرد. این تأییدیه در ۲۴ نوامبر ۲۰۲۵ صادر شد و ایتویسما را به نخستین و تنها ژن‌درمانی جایگزین ژن برای این گستره سنی تبدیل کرد. آتروفی عضلانی نخاعی یک بیماری نادر، ژنتیکی و عصبی-عضلانی است که در اثر جهش یا حذف ژن SMN1 ایجاد می‌شود. این ژن مسئول تولید بخش عمده پروتئین SMN است؛ پروتئینی که بدن برای عملکرد عضلات، از جمله تنفس، بلع و حرکت‌های پایه، به آن نیاز دارد. حدود ۹ هزار نفر در آمریکا با این بیماری زندگی می‌کنند و با وجود پیشرفت‌های درمانی، نیازهای برآورده‌نشده‌ای برای کودکان بزرگ‌تر، نوجوانان و بزرگسالان در زمینه حفظ نورون‌های حرکتی و نگه‌داشتن قدرت بدنی باقی مانده است. این دارو حاوی همان ماده مؤثره موجود در Zolgensma (زولجنسما) است؛ درمانی که در آمریکا برای بیماران زیر دو سال مجوز دارد و از طریق تزریق وریدی و بر اساس وزن بیمار تجویز می‌شود. برخلاف زولجنسما، ایتویسما به‌صورت غلیظ و مستقیماً از طریق نخاع (تزریق داخل‌کِیسال) به سیستم عصبی مرکزی تزریق می‌شود و نیازی به تنظیم دُز بر اساس وزن ندارد. ایتویسما یک ژن‌درمانی مبتنی بر ناقل ویروسی AAV9 است که با یک تزریق واحد و یک‌باره، نسخه‌ای سالم از ژن SMN1 انسانی را برای بیان پایدار پروتئین SMN فراهم می‌کند و به این ترتیب ریشه ژنتیکی بیماری را هدف می‌گیرد. مبنای تأییدیه، داده‌های مطالعه ثبت‌نامی فاز ۳ با نام STEER و مطالعه پشتیبان فاز ۳b با نام STRENGTH است. بر اساس نتایج مطالعه فاز نهایی، ایتویسما به بهبود معنادار ۲.۳۹ امتیازی در شاخص سنجش توانایی حرکتی و روند پیشرفت بیماری منجر شد. در مطالعه STEER، این بهبود ۲.۳۹ امتیازی در مقیاس عملکرد حرکتی همیلتون (HFMSE – Hammersmith Functional Motor Scale) از نظر آماری معنادار بود و اثرات آن در طول ۵۲ هفته پیگیری پایدار ماند. مطالعات STEER و STRENGTH همچنین مزیت بالینی معنادار را هم در بیماران بدون سابقه درمان و هم در بیماران پیش‌تر درمان‌شده نشان دادند. جان دبلیو دی (John W. Day)، استاد نورولوژی و اطفال، درباره این تأییدیه گفت: «تأیید onasemnogene abeparvovec با روش تزریق داخل‌کِیسال یک پیشرفت تحول‌آفرین است که استفاده از ژن‌درمانی جایگزین ژن را در گروه‌های سنی مختلف گسترش می‌دهد.» ویکتور بونی (Victor Bultó) از نوارتیس نیز با اشاره به سابقه این شرکت در ارائه نخستین ژن‌درمانی برای این بیماری دشوار گفت که اکنون می‌توان نیازهای برآورده‌نشده گروه گسترده‌تری از بیماران SMA را هدف گرفت. وینای پراساد (Vinay Prasad)، مدیر ارشد پزشکی و علمی FDA و مدیر مرکز ارزیابی و تحقیقات بیولوژیک، تأییدیه را نشان‌دهنده قدرت ژن‌درمانی‌ها دانست که درمان را به بیماران در سراسر طیف بیماری SMA، شامل سنین مختلف، علائم متفاوت و سطوح گوناگون عملکرد حرکتی، عرضه می‌کند. ویجی کومار (Vijay Kumar)، مدیر موقت دفتر محصولات درمانی در همان مرکز، نیز بر نیاز برآورده‌نشده قابل‌توجه در SMA به‌ویژه برای بیماران دو سال به بالا تأکید کرد. نوارتیس اعلام کرد که ایتویسما در دسامبر ۲۰۲۵ در آمریکا در دسترس قرار می‌گیرد و سرویس پشتیبانی بیماران این شرکت برای کمک به بیماران واجد شرایط، از جمله درک پوشش بیمه‌ای و فرایند آغاز درمان، فعال است. FDA برای این درخواست، عناوین داروی مسیر سریع (Fast Track)، درمان پیشگام (Breakthrough Therapy) و بازبینی اولویت‌دار (Priority Review) را اعطا کرد. ایتویسما همچنین عنوان داروی یتیم (Orphan Drug) را دریافت کرده است؛ عنوانی که مشوق‌هایی برای توسعه داروهای بیماری‌های نادر فراهم می‌کند. سازنده دارو، Novartis Gene Therapies, Inc. است. نوارتیس مجوز انحصاری جهانی با بیمارستان کودکان نِیشن‌واید (Nationwide Children's Hospital) برای هر دو روش تزریق وریدی و داخل‌کِیسال ژن‌درمانی مبتنی بر AAV9 در درمان همه انواع SMA دارد. این شرکت برنامه‌های توسعه بالینی خود را در حوزه نورولوژی گسترش می‌دهد و بیماری‌های عصبی را که از بدو تولد تا سالمندی افراد را درگیر می‌کنند، محور سرمایه‌گذاری بلندمدت خود معرفی کرده است. از منظر بالینی، تفاوت اصلی ایتویسما با زولجنسما در روش تجویز و جمعیت هدف است: زولجنسما برای شیرخواران زیر دو سال و با دُز وابسته به وزن به‌صورت وریدی تجویز می‌شود، در حالی که ایتویسما با یک تزریق داخل‌کِیسال و دُز ثابت، دسترسی مستقیم به سیستم عصبی مرکزی را فراهم می‌کند. این تفاوت می‌تواند برای بیماران بزرگ‌تری که پیش‌تر درمان نشده‌اند یا درمان قبلی آن‌ها اثر کافی نداشته است، اهمیت عملی داشته باشد. با این حال، انتخاب میان گزینه‌های درمانی موجود در SMA همچنان به سن بیمار، وضعیت عملکرد حرکتی، سابقه درمان و ارزیابی تیم درمان بستگی دارد و تصمیم‌گیری باید بر پایه شرایط فردی هر بیمار انجام شود.